Dyz gapdaly diýlip atlandyrylýan diz aşagy, dört başly myşsa tendonunda emele gelen sesamoid süňkdür we bedendäki iň uly sesamoid süňkdür. Ol tekiz we dary şekilli, deriniň aşagynda ýerleşýär we duýulmagy aňsat. Süňk ýokarky tarapy giň we aşak gönükdirilen, öň tarapy gödek we arka tarapy tekiz. Ol ýokary we aşak, çepe we saga hereket edip bilýär we diz bogunyny goraýar. Diz aşagy tekiz we kekirdeg bilen örtülen, bud süňküniň diz aşagy ýüzüne birikýär. Öň tarapy gödek we dört başly tendon onuň içinden geçýär.
Patellar hondromalasiýasy dyz bogunlarynyň giňden ýaýran keselidir. Öň bu kesel orta ýaşly we gartaşan adamlarda giňden ýaýrandy. Häzirki wagtda sportuň we bedenterbiýe-sagaldyşyň meşhurlygy bilen bu kesel ýaşlaryň arasynda hem ýokary derejede ýüze çykýar.
I. Hondromalasiýanyň patellasynyň hakyky manysy we sebäbi näme?
Hondromalacia patellae (CMP) – diz kädisiniň ýüzüniň dowamly zeperlenmegi sebäpli döreýän diz kädisiniň bogun osteoartriti bolup, ol diz kädisiniň şişmegine, ýarylmagyna, döwülmegine, eroziýasyna we dökülmegine sebäp bolýar. Ahyrsoňy, garşylykly diz kondil kädisi hem şol bir patologiki üýtgeşmelere sezewar bolýar. CMP-niň hakyky manysy: diz kädisiniň ýumşamagynyň patologiki üýtgemegi bolýar we şol bir wagtyň özünde diz kädisiniň agyrylary, diz kädisiniň sürtülme sesi we dört başly myşsanyň atrofiýasy ýaly alamatlar we alamatlar bar.
Bogun germiginiň nerw innerwasiýasynyň ýokdugy sebäpli, hondromalasiýanyň döredýän agyrynyň mehanizmi henizem belli däl. CMP köp sanly faktorlaryň bilelikdäki täsiriniň netijesidir. Patellofemoral bogun basyşynyň üýtgemelerine sebäp bolýan dürli faktorlar daşarky sebäplerdir, awtoimmun reaksiýalar, germiginiň distrofiýasy we süňk içindäki basyşyň üýtgemeleri bolsa patella hondromalasiýasynyň içki sebäpleridir.
II. Hondromalasiýa patellalarynyň iň möhüm aýratynlygy belli bir patologiki üýtgeşmelerdir. Patologiki üýtgeşmeleriň nukdaýnazaryndan, hondromalasiýa patellalary nähili derejelenýär?
Insall CMP-niň dört patologiki tapgyryny beýan etdi: I tapgyr ödem sebäpli ýumşaýan kekirdegiň, II tapgyr ýumşalan ýerde ýaryklaryň döremegi sebäpli, III tapgyr bogun kekirdegiň parçalanmagydyr; IV tapgyr osteoartritiň eroziw üýtgeşmelerini we bogun ýüzünde subhondral süňküň açylmagyny aňladýar.
Outerbridge bahalandyrma ulgamy göni wizualizasiýa ýa-da artroskopiýa arkaly patellar artikulýar kekirdegiň zeperlenmelerini bahalandyrmak üçin has peýdalydyr. Outerbridge bahalandyrma ulgamy aşakdaky ýaly:
I dereje: Diňe bogun kekirdegi ýumşaýar (ýapyk kekirdegi ýumşaýar). Munuň üçin adatça zond ýa-da başga bir enjam bilen taktil teswire gerek bolýar.
II dereje: Diametri 1,3 sm-den (0,5 dýuým) geçmeýän ýa-da subhondral süňke ýetmeýän bölekleýin galyňlykdaky kemçilikler.
III dereje: Kemirjik çatlagynyň diametri 1,3 sm-den (1/2 dýuým) uly we subhondral süňke çenli uzalýar.
IV dereje: Subkondral süňküň açyklygy.
III. Patologiýa we derejelendirme hondromalaziý patellanyň esasyny görkezýär. Hondromalaziý patellany anyklamak üçin iň ähmiýetli alamatlar we barlaglar haýsylar?
Diagnoz, esasan, diz diziniň gyjyrdama synagy we bir aýakly çömelme synagy sebäpli döreýän diz diziniň arkasyndaky agyrylara esaslanýar. Üns menisk şikesiniň we trawmatiki artritiň utgaşyklydygyny ýa-da ýokdugyny tapawutlandyrmaga gönükdirilmelidir. Şeýle-de bolsa, diz diziniň hondromalýasiýasynyň agyrlygy bilen öňki diz agyry sindromynyň kliniki alamatlarynyň arasynda hiç hili baglanyşyk ýok. MRT has takyk diagnoz usulydyr.
Iň köp duş gelýän alamat dyzyň içinde we diziň içinde dörän dymyk agyry bolup, ol fiziki güýç sarp edilenden soň ýa-da basgançaklardan ýokary ýa-da aşak çykandan soň has-da güýçlenýär.
Fiziki barlagda diz dizinde, peripatellada, diz diziniň gyrasynda we arka diz dizinde aýdyň agyry ýüze çykýar, bu bolsa diz diziniň süýşýän agyrysy we diz diziniň sürtülme sesi bilen utgaşyp biler. Bogunlarda effuziya we kwadriseps atrofiýasy bolup biler. Agyr ýagdaýlarda diziň bükülmegi we uzaldylmagy çäkli bolýar we hassa bir aýagynda durup bilmeýär. Diz diziniň basyş synagy wagtynda diz diziniň arkasynda güýçli agyry bolýar, bu bolsa diagnostik ähmiýete eýe bolan diz diziniň bogun gijäkleriniň zeperlenmegini görkezýär. Howsala synagy köplenç oňyn, çömelme synagy bolsa oňyn bolýar. Diz 20° - 30° bükülende, diz diziniň içki we daşarky hereket diapazony diz diziniň gön diametriniň 1/4 böleginden geçse, bu diz diziniň subluksasiýasyny görkezýär. 90° diz bükülmeginiň Q burçuny ölçemek diz diziniň hereket traýektoriýasynyň anormallygyny görkezip biler.
Iň ygtybarly kömekçi barlag MRT bolup, ol artroskopiýanyň ornuny kem-kemden eýeledi we KMP-niň inwaziw däl we ygtybarly serişdesine öwrüldi. Surat barlaglary esasan şu parametrlere gönükdirilendir: diz diziniň beýikligi (Katon indeksi, PH), bud süňküniň trohlear oýugynyň burçy (FTA), bud süňküniň trohlearynyň gapdal ýüzüniň gatnaşygy (SLFR), diz diziniň gabat gelme burçy (PCA), diz diziniň egilme burçy (PTA), olaryň arasynda PH, PCA we PTA KMP-niň irki kömekçi diagnozyny goýmak üçin ygtybarly dyz bogun parametrleridir.
Rentgen we MRT diz boýnunyň beýikligini ölçemek üçin ulanyldy (Katon indeksi, PH): a. Diz 30° bükülip, agram göteriji ýagdaýda dik duran ok boýunça rentgen, b. Diz 30° bükülip, MRT. L1 diz boýnunyň egiliş burçydyr, bu bolsa diz boýnunyň ýüzüniň iň pes nokadyndan tibial plato konturynyň öňki ýokarky burçuna çenli aralykdyr, L2 diz boýnunyň ýüzüniň uzynlygydyr we Katon indeksi = L1/L2.
Femur süňküniň oýugynyň burçy we diz aşagy gabat gelýän burçy (PCA) rentgen we MRT arkaly ölçeldi: a. Agirlyk göteriji ýagdaýda 30° bükülýän dyz bilen ok boýunça rentgen; b. Diz 30° bükülýän MRT. Femur süňküniň oýugynyň burçy iki çyzykdan ybarat, ýagny femur süňküniň oýugynyň iň pes nokady A, medial süňküniň bogun ýüzüniň iň ýokary nokady C we lateral süňküniň bogun ýüzüniň iň ýokary nokady B. ∠BAC femur süňküniň oýugynyň burçydyr. Femur süňküniň oýugynyň burçy diz aşagysynyň ok boýunça şekilinde çekildi, soňra ∠BAC-nyň bissektrisasy AD çekildi. Soňra femur süňküniň oýugynyň iň pes nokady A-dan diz depesiniň iň pes nokady E arkaly başlangyç hökmünde AE göni çyzygy çekildi. AD we AE göni çyzygynyň arasyndaky burç (∠DAE) patellar gabat gelýän burçdur.
Diş diziniň egilme burçuny (DGB) ölçemek üçin rentgen we MRT ulanyldy: a. Diz 30°-da bükülip, agram göteriji ýagdaýda dik duran ok boýunça rentgen, b. Diz 30°-da bükülip, MRT. Diş diziniň egilme burçu, medial we lateral femur kondilleriniň iň ýokary nokatlaryny birleşdirýän çyzyk bilen diz diziniň gön okunyň arasyndaky burçdur, ýagny ∠ABC.
Rentgenografiýa arkaly KMP-ni irki tapgyrlarynda, giň gerimli kekirdegiň ýitmegi, bogun giňişliginiň ýitmegi we subhondral süňk sklerozy we kistoz üýtgeşmeleri aýdyň bolýança anyklamak kyn. Artroskopiýa patellofemoral bogunyň ajaýyp wizualizasiýasyny üpjün edýändigi üçin ygtybarly diagnoz goýup biler; ýöne patellar hondromalaziýanyň agyrlygy bilen alamatlaryň derejesi arasynda aýdyň baglanyşyk ýok. Şonuň üçin bu alamatlar artroskopiýa üçin görkezme bolmaly däl. Mundan başga-da, inwaziw diagnostika usuly we usuly hökmünde artrografiýa, adatça, diňe keseliň ösen tapgyrlarynda ulanylýar. MRT inwaziw däl diagnostika usuly bolup, morfologiki kekirdegiň ýitmegi ýalaňaç göz bilen görünmezden öň kekirdegiň zeperlenmelerini, şeýle hem içki bozulmalaryny anyklamak üçin özboluşly ukyby wada berýär.
IV. Hondromalasiýa patellalary gaýtdyrylyp bilner ýa-da patellofemoral artrite öwrülip biler. Keselliň irki tapgyrlarynda netijeli konserwatiw bejergi derrew geçirilmelidir. Şeýlelikde, konserwatiw bejergi nämeleri öz içine alýar?
Umuman, irki tapgyrda (I-II tapgyrlarda) patellar kekirdegiň henizem dikelmek ukybynyň bardygyna we netijeli hirurgiki däl bejerginiň geçirilmelidiginiň zerurdygyna ynanýarlar. Bu, esasan, işjeňligi çäklendirmegi ýa-da dynç almagy, şeýle hem zerur bolanda steroid däl iltihaba garşy dermanlary ulanmagy öz içine alýar. Mundan başga-da, näsaglara dört başly myşsany güýçlendirmek we dyz bogunlarynyň durnuklylygyny ýokarlandyrmak üçin fizioterapewtiň gözegçiligi astynda maşk etmek höweslendirilmelidir.
Hereketsizleşdirilende, adatça, dyz direkleriniň ýa-da dyz ortezleriniň geýilýändigini we gips fiksasiýasyndan mümkin boldugyça gaça durulýandygyny bellemek gerek, sebäbi bu bogun gygyrdagynyň ulanylmaz zeperlenmegine aňsatlyk bilen getirip biler; blokada terapiýasy alamatlary ýeňilleşdirip bilse-de, gormonlar ulanylmaly däl ýa-da az ulanylmaly däl, sebäbi olar glikoproteinleriň we kollageniň sintezini basyp ýatyrýar we gygyrdagyň dikeldilmegine täsir edýär; bogun şişmesi we agyry birden güýçlenende, buz kompresleri ulanylyp bilner, 48 sagatdan soň bolsa fizioterapiýa we ýyly kompresler ulanylyp bilner.
V. Soňky tapgyrdaky näsaglarda bogun kekirdeginiň dikeldiş ukyby pes bolýar, şonuň üçin konserwatiw bejergi köplenç netijesiz bolýar we hirurgiki bejergi gerek bolýar. Hirurgiki bejergi nämeleri öz içine alýar?
Hirurgiýa görkezmeleri aşakdakylary öz içine alýar: birnäçe aýlap berk konserwatiw bejergiden soň, diz diziniň agyrysy henizem dowam edýär; eger dogabitdi ýa-da gazanylan deformasiýa bolsa, hirurgiki bejergini göz öňünde tutup bolýar. Eger Outerbridge III-IV käkirdegi zeper ýetse, kemçiligi hiç haçan hakyky bogun käkirdegi bilen dolduryp bolmaýar. Häzirki wagtda, dowamly artykmaç ýük bilen käkirdegi zeper ýeten ýerini diňe gyrmak bogun ýüzüniň degenerasiýa prosesiniň öňüni alyp bilmez.
Hirurgiki usullara aşakdakylar girýär:
(1) Artroskopik hirurgiýa patella hondromalasiýasyny anyklamagyň we bejermegiň netijeli usullarynyň biridir. Ol mikroskop astynda kekirdegiň ýüzündäki üýtgeşmeleri gönüden-göni synlap bilýär. Ýeňil ýagdaýlarda, patellar artikulýar kekirdegiň has kiçi eroziýa zeperlenmelerini abatlaýyş üçin gyryp alyp bolýar.
(2) ýan femur kondiliniň göterilmegi; (3) diz diziniň gyrymsyk ýüzüniň rezeksiýasy. Bu operasiýa diz diziniň rezeksiýasyny ýeňilleşdirmek üçin kiçi diz diziniň zeperlenmesi bolan näsaglar üçin geçirilýär; (4) diz diziniň gyrymsyk ýüzüne agyr zeper ýeten näsaglar üçin geçirilýär.
Ýerleşdirilen wagty: 2024-nji ýylyň 15-nji noýabry
