1990-njy ýyllaryň başynda daşary ýurtly alymlar artroskopiýa astynda rotator manjeti ýaly gurluşlary abatlamak üçin tikiş ankerlerini ulanmakda öňdebaryjy boldular. Bu teoriýa ABŞ-nyň Günorta Tehas ştatynda ýerasty "batýan obýekt" goldaw prinsipinden gelip çykýar, ýagny ýerasty polat simi ýere 45° batýan burç bilen çekmek arkaly ýerasty bina polat simiň beýleki ujundaky "batýan obýekte" berk berkidilýär.
Sport lukmançylygy ortopediki trawmatologiýadan gelip çykýar. Ol lukmançylygyň we sportuň esasy we kliniki köpugurly toplumlaýyn ulanylyşydyr. Maksat, menisk şikesi, krestsimal bag şikesi, rotator manjet ýyrtylmagy, egin çykyşynyň durnuksyzlygy, SLAP şikesi we ş.m. ýaly minimal şikes bilen iň ýokary funksional abatlaýyşa ýetmekdir. Bularyň hemmesi sport lukmançylygynyň bejergisiniň çägine girýär.
Ýapgyç sport lukmançylygynda we ortopedik hirurgiýada giňden ulanylýan lukmançylyk enjamydyr. Ol esasan ýumşak dokumalary (meselem, tendonlar, baglaýjylar we ş.m.) süňklere berkitmek üçin ulanylýar, bu bolsa dokumalaryň sagalmagyny we dikeldilmegini höweslendirýär. Ýapgyçlar adatça bedende howpsuzlygy we durnuklylygy üpjün etmek üçin bio-uygunlaşýan materiallardan ýasalýar.
Ankerleriň material klassifikasiýasyna görä, iki esasy kategoriýa bar: biodegradasiýa bolmaýan ankerler we biodegradasiýa bolýan ankerler.
Biodegradasiýa edilmeýän ankerleriň esasy materiallary titan, nikel-titan garyndysy, poslamaýan polat, titan we poli-L-süýt kislotasydyr; kliniki tejribede ulanylýan tikiş ankerleriniň köpüsi metal materiallardan ýasalýar, olar gowy saklamak güýji, aňsat implantasiýa we aňsat rentgen bahalandyrmasy ýaly artykmaçlyklara eýedir.
Biodegradasiýa edilýän ankerleriň esasy materiallary poli-D-süýt turşusy, poli-L-süýt turşusy, poliglikol turşusy we ş.m.-dir. Biodegradasiýa edilmeýän ankerler bilen deňeşdirilende, biodegradasiýa edilýän ankerleri gaýtadan işläp düzmek aňsat, suratlara az täsir edýär we siňdirip bolýar. Olar çagalar üçin hem ulanylyp bilner.
Ankerleriň esasy materiallary
1. Metal ankerler
• Materiallar: Esasan titan garyndysy ýaly metal materiallar.
• Aýratynlyklary: Berk we çydamly, durnukly fiksasiýa täsirini üpjün edip bilýär. Şeýle-de bolsa, surat artefaktlary ýüze çykyp biler we ýykylyp gitmek howpy bar.
2. Siňdirip bolýan ankerler
• Materiallar: polilaktik kislota (PLLA) ýaly siňdirip bolýan materiallar.
• Aýratynlyklary: Bedende kem-kemden zaýalanýar, aýyrmak üçin ikinji derejeli operasiýa gerek däl. Şeýle-de bolsa, zaýalanma tizligi durnuksyz bolup biler we fiksasiýa güýji wagtyň geçmegi bilen peselip biler.
3. Polietereterketon (PEEK) ankerleri
• Materiallar: polietereterketon ýaly ýokary netijeli polimerler.
• Aýratynlyklary: Tirnak bedeniniň has ýokary berkligini we mehaniki häsiýetlerini üpjün edýär, şol bir wagtyň özünde gowy bio gabat gelişlilige we operasiýadan soňky ideal surat täsirlerine eýedir.
4. Ähli tikişli ankerler
• Düzümi: Esasan goýujydan, berkidijiden we tikişden ybarat.
• Aýratynlyklary: Ölçegi örän kiçi, teksturasy ýumşak, asyl süňk massasynyň ýitmegi ýa-da implantyň ýerleşýän ýeri çäkli bolan ýagdaýlar üçin amatly.
Ankerleriň dizaýn aýratynlyklaryna görä, olary iki kategoriýa bölmek bolýar: düwünli ankerler we düwünsiz (meselem, doly tikişli) ankerler:
1. Düwünli demirler
Düwünli ankerler däp bolan anker görnüşleri bolup, ankeriň guýrugyna birikdirilen tikiş bölegi bilen häsiýetlendirilýär. Lukmanyň tikişi iňňe bilen ýumşak dokumalardan geçirip, ýumşak dokumany ankere, ýagny süňk ýüzüne berkitmek üçin düwün daňmagy gerek.
• Material: Düwünli ankerler adatça siňdirip bolmaýan materiallardan (meselem, titan garyndysy) ýa-da siňdirip bolýan materiallardan (meselem, polilaktik kislota) ýasalýar.
• Täsir mehanizmi: Anker süňkde sapaklar ýa-da giňeldiji ganatlar arkaly berkidilýär, tikiş bolsa ýumşak dokumalary ankere birikdirmek üçin ulanylýar we düwün daňylandan soň durnukly fiksasiýa täsiri emele gelýär.
• Artykmaçlyklary we kemçilikleri: Düwünli ankerleriň artykmaçlygy, fiksasiýa täsiriniň ygtybarlylygy we dürli ýumşak dokumalaryň şikeslenmeleri üçin amatly bolmagydyr. Şeýle-de bolsa, düwünlemek prosesi operasiýanyň çylşyrymlylygyny we wagtyny artdyryp biler, düwün bolsa ýerli dartgynlylygyň jemlenmegine getirip, tikişiň döwülmeginiň ýa-da ankeriň boşalmagynyň töwekgelçiligini ýokarlandyryp biler.
2. Düwünsiz demirler
Düwünsiz ankerler, esasanam doly tikişli ankerler, soňky ýyllarda işlenip düzülen täze bir anker görnüşidir. Onuň aýratynlygy, ankeriň tutuş tikişlerden ybarat bolmagy we düwünleri baglamazdan ýumşak dokumalaryň berkidilmegidir.
• Materiallar: Doly tikişli ankerler adatça ýumşak we berk tikiş materiallaryny, mysal üçin, ultra ýokary molekulýar agramly polietilen (UHMWPE) süýümlerini ulanýarlar.
• Täsir mehanizmi: Doly tikişli ankerler, tikişiň dartgynlylygyny ulanyp, ýumşak dokumany süňk ýüzüne berk berkitmek arkaly, ýörite tikiş gurluşy we implantasiýa usuly arkaly süňk dokumalaryna gönüden-göni ornaşdyrylyp bilner. Düwünleri baglamagyň zerurlygy ýok bolany üçin, operasiýanyň çylşyrymlylygy we wagty azalýar, şeýle hem tikişiň döwülmeginiň we ankeriň boşalmagynyň töwekgelçiligi hem azalýar.
• Artykmaçlyklary we kemçilikleri: Doly tikişli ankerleriň artykmaçlyklary hirurgiki operasiýanyň ýönekeýligi, ygtybarly fiksasiýa täsiri we ýumşak dokumalara az zyýan ýetirmekdir. Şeýle-de bolsa, onuň ýörite gurluşy sebäpli hirurgiki tehnikalara we implantasiýa ýerine ýokary talaplar bar. Mundan başga-da, doly tikişli ankerleriň bahasy has ýokary bolup biler, bu bolsa hassalaryň maliýe ýüküni artdyrýar.
Ýapraklar dürli sport lukmançylyk operasiýalarynda, mysal üçin, rotator manjetini bejermekde, tendonlary berkitmekde, baglaýjylary dikeltmekde we ş.m. giňden ulanylýar. Aşakda rotator manjetini bejermek arkaly ýapraklaryň hirurgik ulanylyşyna giriş berilýär:
• Hirurgiki ädimler: Ilki bilen lukman rotator manjetiniň zeperlenen ýerini arassalap, taýýarlaýar; soňra ankeri degişli ýere ýerleşdirýär; soňra rotator manjet dokumasyny ankere berkitmek üçin tikişleri ulanýar; ahyrsoňy tikiş we sargy daňýar.
• Hirurgiki täsir: Ankeriň berkidilmegi arkaly aýlanýan manjet dokumasynyň durnuklylygyny we işini dikeltmek mümkin, bu bolsa hassanyň sagalmagyna ýardam edýär.
Ankerleriň artykmaçlyklary, kemçilikleri we seresaplyk çäreleri
Artykmaçlyklar
• Durnukly fiksasiýany üpjün edýär.
• Ýumşak dokumalaryň dürli şikeslenmelerine degişli.
• Käbir demirler siňdirilip bilýär we aýyrmak üçin ikinji derejeli operasiýa gerek däl.
Kemçilikler
• Metall ankerler surat artefaktlaryny döredip biler.
• Siňdirilip bilýän ankerleriň dargama tizligi durnuksyz bolup biler.
• Ankeriň aýrylmagy ýa-da tikişiň döwülmegi howpy bar.
Sport lukmançylygynyň lýukerlerini aşakdaky operasiýalar üçin ulanyp bolýar:
1. Birnäçe gezek netijeli bejerilmedik gaýtalanýan lateral epikondilit (tennis tirsegi): Konserwatiw bejergi netijesiz bolanda, hirurgiki bejergi saýlanyp bilner we anker radial ekstensor bijek myşsasynyň goýulýan nokadyny humerusyň lateral epikondilasyna gaýtadan birikdirmek üçin ulanylyp bilner.
2. Distal biseps tendon ýyrtylmagy: Hereketiň kadadan daşary diapazony, dartyş, täsir we ş.m. sebäpli ýüze çykan ýyrtylmalar sim ankerler bilen bejerilip bilner. Radial tuberozlyga iki anker gömülip, guýruk simi biseps tendon kötügine tikilýär.
3. Tirsek kollateral bagynyň ýyrtylmagy: Tirsekiň yzky çykyşy köplenç ulnar kollateral bagynyň şikesi, esasanam öňdäki bogunyň şikesi bilen utgaşýar. Tirsek kollateral bagynyň şikesi üçin has köp alymlar irki hirurgiki bejergä has köp üns berýärler. Simli anker usuly bagyň birikdirilen ýerindäki süňk ýüzüni gödekleşdirmek üçin ulanylýar. Täze gan akmasyndan soň, anker bagyň birikdirilen ýerindäki süňk ýüzüne burulýar we dyrnagyň ujundaky örülen sim bagyň kötügini örmek we ony berkitmek ýa-da bagy iňňe bilen abatlamak üçin ulanylýar.
4. Çarçakly baglaýjynyň aşaky birikme nokadynyň döwülmegi: Öňki çarpçakly baglaýjynyň (ÖÇB) tibial birikme nokadynyň awulsiýa döwülmegi ÖÇB şikeslenmesiniň aýratyn görnüşi bolup, ony irki bejermeli. Simli anker usulyny ulanmagyň giň görkezijileri bar we döwülme böleginiň ululygy bilen çäklenmeýär. Wintiň ugruny sazlamak üçin operasiýa wagtynda flýuoroskopiýa gerek däl. Operasiýa deňeşdirme boýunça ýönekeý we operasiýa wagty degişlilikde gysgaldylýar.
5. Patellar durnuksyzlygy: süňk anatomiki anomaliýalary we ýumşak dokumalaryň ýeterlik derejede çäklendirilmezligi sebäpli ýüze çykýar. Alymlaryň köpüsi simli ankerleri ulanyp işjeň hirurgiki bejergini goldaýarlar.
6. Diş diziniň aşaky sütüniniň döwülmegi: Simli anker tehnologiýasy diş diziniň aşaky sütüniniň döwülmegini bejermek üçin ulanylyp bilner. Diş diziniň aşaky sütüniniň döwülmegini berkitmek we diş diziniň baglaýjysyny örmek we tikmek arkaly dyzyň uzaldyjy mehanizminiň bitewüligini dikeltmek we dyzyň uzaldyjy mehanizminiň netijeli fiziologiki uzynlygyny saklamak mümkin.
7. Diz, oňurga, egin, tirsek, topuk, aýak, bilek we el operasiýalarynda süňkleriň we ýumşak dokumalaryň birikdirilmegi we berkidilmegi üçin amatly: Ankeriň gofrirlenen sapak dizaýny bar, ony ornaşdyrmak aňsat we has güýçli çekilmäge garşylyk görkezýär, şeýle hem dürli böleklerde operasiýalar üçin amatlydyr.
Howpsuzlyk çäreleri
• Operasiýadan öň hassanyň süňk ýagdaýyny we hirurgiki ýeriň anatomiki gurluşyny doly seljermeli.
• Hirurgiki täsiri üpjün etmek üçin degişli anker görnüşini we tehniki aýratynlyklary saýlaň.
• Dokumalaryň sagalmagyny we funksiýasyny dikeltmek üçin operasiýadan soň degişli dikeldiş maşklary ýerine ýetirilmelidir.
Gysgaça aýdylanda, sport lukmançylygynda demirler möhüm rol oýnaýar. Degişli demir görnüşini we aýratynlyklaryny saýlamak, şeýle hem dogry hirurgiki ädimleri we seresaplyk çärelerini ýerine ýetirmek arkaly hirurgiki täsiri üpjün edip bolýar we hassanyň sagalmagyny çaltlaşdyryp bolýar.
Ýerleşdirilen wagty: 2024-nji ýylyň 17-nji dekabry
